Prop. I.24: Θεώρημα κλίσεως: ἡ μείζων γωνία μείζονα βάσιν ὑποτείνει¶
Euclid: [I.24]
Note
Procli Diadochi in primum Euclidis Elementorum librum commentarii, ed. Gottfried Friedlein (Leipzig: B. G. Teubner, 1873, pp. 336–343; CTS urn:cts:greekLit:tlg4036.tlg011.opp-grc1). Switch tracks above for English, Summary, or Notes.
ματι δὲ τῷ αβ τὴν ξβ, καὶ ἀπολαβὼν τῇ γε ἴσην τὴν ξβ ἐπιξεύγνυσι τὴν αξ. καὶ ἐπὶ ἴσων περιφερειῶν βεβηκυέας τὰς α ὃ γωνίας ἴσας ἀποφαίνει. δεῖ δὲ
προλαβεῖν καὶ ὅτι ἡ αβ ἴση τῇ γδ, ἵνα καὶ οἵ κύκλοι
ἴσοι ὦσι. τὴν οὖν τοιαύτην κατασκευὴν ὡς τοῖς ὕστερον προσχρωμένην ἀλλοτρίαν εἶναι τῆς στοιχειώσεως νομίξομεν, τὴν δὲ τοῦ γεωμέτρου προτίθεμεν ὡς ταῖς ἀρχαῖς ἑπομένην.
Ῥγονρ. ΧΧΙΠΙῚ, ἰμθοσ. ΧΥ͂. Ἐὰν δύο τρέγωνα δύο
ι᾽πλευρὰς δύο πλευραῖς ἴσας ἔχῃ, ἑκατέραν ἕκα-
τέρα, ἔχῃ δὲ τὴν γωνίαν τῆς γωνίας μείξονα
τὴν ὑπὸ τῶν ἴσων εὐθειῶν περιεχομένην, καὶ τὴν βάσιν τῆς βάσεως μείξονα ἕξει.
Πάλιν ἐπὶ τὰ θεωρήματα μεταβέβηκε καὶ τοὺς
ὁμοίους ἀποδίδωσι περὶ τῆς ἀνισότητος λόγους ἐπὶ δύο τριγώνων, οὗς καὶ ἐπὶ τῆς ἰσότητος. δύο γὰρ ὑποθέμενος τρίγωνα δύο πλευρὰς ἴσας ἔχοντα, ἑἕκατέραν ἑκατέρα, τὴν πρὸς τῇ κορυφῇ γωνίαν ὅτε μὲν ἴσην ἐν ἀμφοτέροις τίθεται, ὅτε δὲ ἄνισον, καὶ τῇ μὲν ἰσότητι ταύτης ἑπομένην ἔδειξεν τὴν ἰσότητα τῶν βάσεων καὶ τῇ τούτων ἰσότητι δείκνυσιν ἐπακολουθοῦσαν τὴν τῶν γωνιῶν τῶν πρὸς ταῖς κορυφαῖς
f. Friedlein 337 · p. 337ἰσότητα, καὶ τῇ ἀνισότητι τὴν ἀνισότητα. τοῦτο τοίνυν Ϊ τὸ θεώρημα τὸ νῦν προτεινόμενον ἀντίκειται μὲν τῷ τετάρτῳ — ἐκεῖνο μὲν γὰρ ἴσας ὑπέθετο τὰς πρὸς ταῖς κορυφαῖς τῶν τριγώνων γωνίας, τοῦτο δὲ
ἀνίσους. κἀκεῖνο μὲν ἴσας αὐτῶν ἀπεδείκνυ τὰς βά-
σεις τοῦτο δὲ ὡσαύτως ταῖς γωνίαις ἀνίσους — προηγεῖται δὲ τοῦ ἐφεξῆς θεωρήματος. ἐκεῖνο μὲν γὰρ ἀπὸ τῶν βάσεων ἐπὶ τὰς γωνίας, καθ᾽ ἃς ὑποτείνουσιν αἴ βάσεις, μετάγει τὸν τῆς ἀνισότητος λόγον, τοῦτο ὃὲ ἀνάπαλιν ἀπὸ τῶν γωνιῶν ἐπὶ τὰς βάσεις τὰς ὑπ᾽ αὐτάς. ὥσπερ αὖ τὸ ἐφεξῆς ἀντίστροφον μέν ἐστι πρὸς τοῦτο χατὰ τὸν εἰρημένον τρόπον. ἀντικείμενον δὲ τῷ ὀγδόῳ θεωρήματι. τὸ μὲν γὰρ ἀπὸ τῆς ἰσότητος τῶν βάσεων ἴσας ἀποδείκνυσι τὰς πρὸς ταῖς κορυφαῖς γωνίας, τὸ δὲ ἀπὸ τῆς ἀνισότητος τῶν βάσεων κἀκείνας ἀνίσους ἀποφαίνει. κοινὸν ὃδ τοῖς τέτρα-
σιν, ὦν δύο μὲν περὶ τὸ ἴσον στρέφεται, τὸ ὃ καὶ τὸ ἡ, δύο δὲ περὶ τὸ ἄνισον. τοῦτό τὸ καὶ τὸ ἑξῆς, καὶ δύο μὲν ἀπὸ τῶν γωνιῶν ἄρχεται, τὸ τέταρτον καὶ ὃ νυνὶ προεθέμεθα ξητεῖν, δύο δὲ ἀπὸ τῶν βάσεων, τό τε ὄγδοον καὶ τὸ ἐφεξῆς τεταγμένον — δεῖ (Ὁ) οὖν τούτοις
τέτρασι τῷ ὃ καὶ ἡ καὶ κὃ καὶ κε τοῖς ἅπασι τὸ τὰς δύο πλευρὰς ἴσας ἔχειν ταῖς δύο πλευραῖς ἑκατέραν ἑκατέρα. τούτων γὰρ ἀνίσων οὐσῶν περιττὴ πᾶσα ξήτησις καὶ ἀπάτης οὐκ ἀπηλλαγμένη.
f. Friedlein 338 · p. 338Τοσαῦτα καθύόλου περὶ τῶν προκειμένων εἰρήσθω. φέρε δὲ καὶ τὴν τοῦ στοιχειωτοῦ κατασχευὴν τοῦδε τοῦ θεωρήματος ἀνασχεψώμεθα, καὶ τὸ ἐλλεῖπον αὐτῇ
προσθῶμεν. λαβὼν γὰρ δύο τρίγωνα τὰ αβγ δεξ ὑ ἴσας ἔχοντα τὰς αβ αγ ταῖς δὲ ὃξ ἑκατέραν ἑχατέρα καὶ τὴν πρὸς τῷ ἃ γωνίαν τῆς πρὸς τῷ ὃ μείζονα, δεῖξαί τε βουλόμενος τὴν βγ τῆς εξ μείζονα πρὸς τῇ εὃ καὶ τῷ πρὸς αὐτῇ σημείῳ τῷ ὃ συνίστησιν ἴσην]
γωνίαν τῇ πρὸς τῷ α τὴν ὑπὸ εὖὃθ – μείζων γὰρ ἡ πρὸς τῷ ἃ τῆς πρὸς τῷ ὃ – καὶ ἀφεῖλεν ἴσην τῇ αγ
τὴν ὅθ. τῆς οὖν εξ εὐθείας ἐχβαλλομένης τὸ θ’ σημεῖον ἢ ἀνωτέρω πίπτει τῆς εὐθείας, ἢ ἐπ᾽ αὐτῆς, ἢ ὑπ᾽ αὐτήν. ὁ μὲν δὴ στοιχειωτὴς ὡς ἀνωτέρω κείμενον ἔλαβεν. ἔστω δὲ ἐπ᾽ αὐτῆς τῆς εὐθείας. πά-
Α 7 ξ ἕ 9»
1δλιν οὖν αὐτόθεν δείξομεν. δύο γὰρ αἵ αβ ἂγ δύο ταῖς δὲ δθ ἴσαι καὶ γωνίας ἴσας περιέχουσι. καὶ ἡ
f. Friedlein 339 · p. 339βγ ἄρα βάσις τῇ εθ ἴση. ἀλλ᾽ ἡ ε8 τῆς εἶ μείζων, ὥστε καὶ ἡ βγ τῆς εξ μείζων. ἀλλὰ δὴ ἔστω τῆς εἕ κατωτέρω κείμενον. ἐπιξεύξαντες οὖν τὴν ε8 ἐροῦμεν
ὡς, ὅτι αἱ αβ ἂγ ταῖς δὲ δ σαι καὶ γωνίας ἴσας
περιέχουσι, καὶ ἡ βγ ἄρα ἴση τῇ εθ. ἐπεὶ οὖν τρι-
γώνου τοῦ δεθ’ ἐντὸς συνέστησαν αἴ ὃξ ξε ἐπὶ τῆς δε, ἐλάσσους εἰσὶ τῶν ἐκτός. ἴση δὲ ὃΣ ἡ δὃὃ · τῇ δξικαὶ γὰρ 9 τῇ αν — μείξων ἄρα ἡ θὲ τῆς εξ. ἀλλ᾽ ἡ
θὲ τῇ βγ ἐστὶν ἴση, μείζων ἄρα ἡ βγ τῆς εξ. κατὰ πᾶσαν ἄρα θέσιν δέδεικται τὸ θεώρημα.
Διὰ τί δὴ οὖν οὐχ, ὥσπερ ἐπὶ τοῦ τετάρτου θεὠρήματος προσαπέδειξεν ὅτι καὶ τὰ ἐμβαδὰ τῶν τριγώνων ἴσα ἐστίν, οὕτω καὶ ἐν τούτῳ προσέθηκεν, ὅτι πρὸς τῇ ἀνισότητι τῶν βάσεων καὶ τὰ ἐμβαδὰ ἄνισα; πρὸς δὲ ταύτην τὴν ἀπορίαν λεγέσθω ὅτι οὐχὶ ὁ αὐτὸς λόγος ἐπί τε τῶν ἴσων γωνιῶν καὶ βάσεων καὶ τῶν ἀνίσων. ἴσαις μὲν γὰρ οὔσαις ταῖς γωνίαις καὶ ταῖς βάσεσιν ἕπεται καὶ ἡ τῶν τριγώνων ἰσότης.
f. Friedlein 340 · p. 340ἀνίσοις δὲ ἄρα οὔσαις οὐκ ἀνάγκη τὴν ἀνισότητα τῶν ἐμβαδὼῶν ἀκολουθεῖν, ἀλλὰ γὰρ δύναται καὶ ἴσα εἶναι τὰ τρίγωνα καὶ ἄνισα, καὶ μεῖξον τὸ ἔχον τὴν μείζονα γωνίαν καὶ βάσιν καὶ αὖ ἔλασσον. διὰ τοῦτο οὖν ὁ στοιχειωτὴς παρέλειπεν τὴν τῶν τριγώνων σύγκρισιν, ἅμα δὲ καὶ ὅτι ἡ περὶ τούτων θεωρία τῆς τῶν παραλλήλων δεῖται πραγματείας. εἰ δὲ δεῖ προλαβόντας ἡμᾶς τὰ μέλλοντα δείκνυσθαι καὶ νῦν ποιήσασθαι τὴν τῶν ἐμβαδῶν παράθεσιν, λέγομεν ὅτι δύο ὀρθαῖς
1 ἴσων οὐσῶν τῶν α ὃ γωνιῶν — γινέσθω δὲ ὁ λόγος ἐπὶ τῆς ἐν τῷ στοιχείῳ καταγραφῆς — ἴσα δείκνυται τὰ τρίγωνα, ᾿ μειξόνων δὲ δυεῖν ὀρθῶν ἔλασσον τὸ ἔχον τὴν μείξονα γωνίαν, ἐλασσόνων δὲ οὐσῶν, μεῖξον.
f. Friedlein 341 · p. 341τῇ ὑπὸ ηδκ ἴση. ἀλλ᾽ ἡ ὑπὸ εδξ ἴση τῇ ὑπὸ θὸκ - κατὰ κορυφὴν γάρ — καὶ ἡ ὑπὸ ηδκ ἄρα. καὶ ἐπεὶ τριγώνου τοῦ ηδὲ ἐχτός ἐστιν ἡ ὑπὸ ηδθ., ἴση ἐστὶ ταῖς δύο ἀπεναντίον ταῖς πρὸς τῷ ἡ καὶ ξ. ἀλλὰ αὗται ἴσαι ἀλλήλαις· καὶ γὰρ ἡ δη τῇ δξ᾽ ἡ ἄρα ὑπὸ ηδθ διπλὴ τῆς πρὸς τῷ ἡ γωνίας. ἴση ἄρα ἡ πρὸς τῷ ἡ τῇ ὑπὸ κδη, καί εἰσιν ἐναλλάξ᾽ παράλληλος ἄρα ἡ δὲ τῇ ξη. τὰ ἄρα ηδὲ ξδε τρίγωνα ἐπὶ τῆς αὐτῆς βάσεώς ἐστιν τῆς δὲ καὶ ἐν ταῖς αὐταῖς παραλλήλοις ταῖς δὲ καὶ ηξ᾽ ἴσα ἄρα ἐστίν· ἀλλὰ τὸ ἥδειο τῷ αβγ ἴσον, καὶ τὸ δεξ ἄρα τῷ αβγ ἴσον. καὶ ὁρᾷς ὅτε τριῶν ἐδεήθημεν θεωρημάτων, ἃ τῆς τῶν παραλλήλων ἐστὶ πραγματείας, ἑνὸς μὲν ὅτι παντὸς τριγώνου ἡ ἐχτὸς γωνία δύο ταῖς ἐντὸς καὶ ἀπεναντίον ἴση, ἑτέρου δὲ ὅτι, ἐὰν εἰς δύο εὐθείας εὐθεῖα ἐμπίπτουσα τὰς ἐναλλὰξ ἴσας ποιῇ, παράλληλοί εἰσιν αἵ εὐθεῖαι, τοῦ τρίτου δὲ ὅτι τὰ ἐπὶ τῆς αὐτῆς βάσεως τρίγωνα καὶ ἐν ταῖς αὐταῖς παραλλήλοις ἴσα ἐστίν· ἃ καὶ ὁ στοιχειωτὴς εἰδὼς παρῆκεν τὴν τῶν τριγώνων σύγκρισιν. ἀλλὰ δὴ ἔστωσαν αἱ ὑπὸ βαγ εδξ γωνίαι μείξους δυεῖν ὀρθῶν καὶ κατεσκευάσθω τὰ αὐτά. ἐπεὶ
οὖν αἴ ὑπὸ βαγ εδξ, τουτέστιν αἱ ὑπὸ ἐδη εδᾷ μεί-
4 ταῖς δύο ταῖς ἀπεναντίον ΟΘ,Ἁ 6 ταὶς πρὸς τῷ ἢ καὶ
ξ γωνίαις Θ΄, οοττν. Ο. 11 Ῥυΐαβ ἴσον οτῃ. Η. 12 τῆς υτη. Ο, δὰ. 6. 21 δυεῖν) δύο 6, δυοῖν Ο. ἢ προκατα-
f. Friedlein 342 · p. 342ἕους δύο ὀρθῶν, αἵ δὲ ὑπὸ ἐδη ηδκ ἴσαι δύο ὀρθαῖς, κοινῆς ἀφαιρουμένης τῆς ὑπὸ εἐδη, μδίξων ἡ ὑπὸ εδξ
αν ; ἤ
τῆς ὑπὸ ηδκ, τουτέστιν ἡ ὑπὸ κδ9 μείζων ] τῆς ὑπὸ
ηδκ. μείξων ἄρα ἡ διπλῆ [τῆς ὑπὸ ηδθ , τουτέστι διπλῆς] τῆς πρὸς τῷ ἡ γωνίας. ἡ ἄρα ὑπὸ ηδὃκ ἐλάσσων ἐστὶ τῆς πρὸς τῷ ἡ. κείσθω ἴση τῇ ὑπὸ ηδκ ἥ ὑπὸ δηλ, καὶ ἐπεξεύχθω ἡ ελ. παράλληλος ἄρα ἡ ηλ τῇ δε. τὰ ἄρα ηδὲ λδὲε τρίγωνα ἴσα ἐστίν. ἀλλὰ τὸ λδε τοῦ ξδε ἔλασσον᾽ τὸ ἄρα ηδὲ ἔλασσον τοῦ ἐδε. ἴσον δὲ τὸ ηδε τῷ αβγ’ τὸ ἄρα αβγ ἔλασσον τοῦ
ἐδε τὸ ἔχον τὴν μείζονα [γωνίαν]. τὸ δὴ τρίτον ἔστωσαν ἐλάσσους ὀρθῶν δυεῖν αἴ ἄνισοι γωνίαι, καὶ
κατεσκευάσθω τὰ αὐτά. ἐπεὶ οὖν αἱ ὑπὸ δδη ηδκ
f. Friedlein 343 · p. 343δυεῖν ὀρθαῖς ἴσαι, κοινῆς ἀφαιρουμένης τῆς ὑπὸ [ἐδη ἐλάσσων ἡ ὑπὸ εδξ, τουτέστιν ἡ ὑπὸ κδθ’, τῆς
ὑπὸ ηδκ. καὶ] ὅλη ἡ ὑπὸ ηδ8θ ἐλάσσων ἢ διπλῇ τῆς ὑπὸ ηδκ. ἀλλὰ καὶ διπλῇ ἐστὶ τῆς πρὸς τῷ ἡ γωνίας. ἡ ἄρα ὑπὸ ηδκ μείξων τῆς πρὸς τῷ ἢ. κείσθω τῇ ὑπὸ ηδκ ἴση ἡ ὑπὸ δηλ, καὶ συμπιπτέτω ἡ ηλ τῇ εξ κατὰ τὸ λ, καὶ ἐπεξεύχθω ἡ ἡ ὃλ. παράλληλος ἄρα ἡ ηλ τῇ δε᾿ ἴσα ἄρα τὰ ἥδε ὃλε τρίγωνα ἀλλήλοις. ἀλλὰ τὸ μὲν λδε μείζων τοῦ ἔδε, τὸ δὲ ηδὲ ἴσον τῷ αβγ. τὸ ἄρα αβγ μεῖζον τοῦ] δξε. δέδεικται ἄρα τὸ τὸ αβγ τῷ δεξ καὶ ἴσον καὶ μεῖζον καὶ ἔλασσον τῶν πρὸς τῷ α καὶ ὃ γωνιῶν ἣ δυεῖν ὀρθαῖς ἴσων οὐσῶν ἢ μειζόνων δυεῖν ὀρθῶν ἢ ἐλασσόνων. καὶ πᾶσαι αἵ ὑποθέσεις τὸ δυνατὸν ἔχουσι. τί γάρ, εἰ ἡ πρὸς τῷ
f. Friedlein 344 · p. 344ἃ εἴη μιᾶς ἡμισείας ὀρθῆς, ἡ δὲ πρὸς τῷ ὃ ἡμισείας; οὐχὶ δυσὶν ὀρθαῖς αἱ δύο ἴσαι; τί δέ, εἰ ἡ πρὸς τῷ α
μιᾶς ἡμισείας, [ ἡ δὲ πρὸς τῷ ὃ μιᾶς; οὐχὶ μείζους δύο ὀρθώῶν; τί δέ, εἰ ἡ πρὸς τῷ α μιᾶς ἡμισείας, ἡ
6 δὲ πρὸς τῷ ὃ τρίτου; οὐχὶ ἐλάσσους δύο ὀρθῶν; καὶ ἀεὶ ἡ ἃ μείζων τῆς πρὸς τῷ ὃ. πᾶσαι οὖν διὰ τῆς τῶν παραλλήλων ἡμῖν γεγόνασι προσχρήσεως. ἀναγκαίως ἄρα παράκεινται τῷ στοιχειωτῇ.
Ῥχγορ. ΧΧΥ͂, ἄιθον. ΧΥ͂Ι. [ ᾿ξδὰν δύο τρίγωνα δύο
ι᾽ πλευρὰς δύο πλευραῖς ἴσας ἔχῃ, ἑκατέραν ἕκά-
τέρᾳ, καὶ τὴν βάσιν τῆς βάσεως μείξονα ἔχῃ»
καὶ τὴν γωνίαν τῆς γωνίας μείξονα ἕξει τὴν ὑπὸ τῶν ἴσων εὐθειῶν περιεχομένην.