Prop. I.8: Δεύτερον θεώρημα ἰσότητος (Πλευρὰ-Πλευρὰ-Πλευρά)¶
Euclid: [I.8]
Note
Procli Diadochi in primum Euclidis Elementorum librum commentarii, ed. Gottfried Friedlein (Leipzig: B. G. Teubner, 1873, pp. 266–269; CTS urn:cts:greekLit:tlg4036.tlg011.opp-grc1). Switch tracks above for English, Summary, or Notes.
Τὸ ὄγδοον θεώρημα ἀντίστροφον μέν ἐστι τοῦ τετάρτου, οὐ κατὰ τὴν προηγουμένην ἀντιστροφὴν ληφθέν — οὐ γὰρ ὅλην τὴν ὑπόθεσιν ἐκείνου ποιεἴται συμπέρασμα καὶ ὅλον τὸ συμπέρασμα ὑπόθεσιν – ἀλλὰ τὸ μὲν τῆς ὑποθέσεως τοῦ τετάρτου τὸ δὲ το. τῶν ἐκείνῳ ξητουμένων συμπλέχον δείκνυσιν ἔν τι τῶν ἐκεῖ δεδομένων. τὸ μὲν γὰρ τὰς δύο πλευρὰς ἴσας εἷναι ταῖς δύο πλευραῖς ὑπόθεσίς ἐστιν ἐν ἀμφοτέραις, τὸ δὲ τὴν βάσιν ἴσην τῇ βάσει ἐν ἐχείνῳ μὲν τῶν ξητουμένων ἦν, ἐν δὲ τούτῳ δέδοται. τὸ δὲ τὸ τὴν γωνίαν ἴσην τῇ γωνίᾳ δεδομένον μὲν ἐν ἐκείνῳ, ξητούμενον δὲ ἐν τούτῳ᾽ μόνη τοίνυν ἡ ἐναλλαγὴ τῶν δεδομένων καὶ ξητουμένων ποιεῖ τὴν ἀντιστροφήν. εἰ δέ τις ἐπιποθοίη μαθεῖν τὴν αἰτίαν, δι’ ἣν
ὄγδοον τέτακται καὶ οὐ μετὰ τὸ τέταρτον εὐθὺς ὡς ἀντίστροφον ἐκείνῳ, καθάπερ δὴ μετὰ τὸ πέμπτον τὸ
ἔχτον ἀντίστροφον ὃν τοῦ πέμπτου — καὶ γὰρ τὰ
πλεῖστα τῶν ἀντιστρεφόντων ἔπεται τοῖς προηγουμέ-
f. Friedlein 266 · p. 266τοιοῦτόν ἐστιν, ἀπὸ τοῦ ἑβδόμου γνώριμον γίνεται. τοῦτο δ᾽ αὖ πάλιν εἰς τὴν ἀπόδειξιν ἐδεῖτο τοῦ πέμπτου. προείληπται τοίνυν ἀναγκαίως καὶ τὸ ἕβδομον καὶ τὸ πέμπτον τοῦ δειχνυμένου νυνὶ θεωρήματος. ἐπειδὴ δὲ καὶ τὸ ἀντίστροφον τῷ πέμπτῳ ῥάδιον εἶχεν καὶ ἀπὸ τῶν πρώτων τὴν ἀπόδειξιν, εἰκότως εὐθὺς μετὰ τὸ πέμπτον ἐτάχθη διά τε τὴν πρὸς ἐκεῖνο συγγένειαν καὶ ὅτι διὰ τῆς εἰς ἀδύνατον ἀπαγωγῆς δεικνύμενον ἀπὸ τῶν κοινῶν ἐννοιῶν ἐλέγχει τὸ ἀδύνατον, καὶ οὐχ ὡς τὸ ὄγδοον ἀπ᾽ ἄλλου θεωρήματος. ἐναργέστερα γὰρ εἰς ἔλεγχον τὰ ταῖς κοιναῖς ἐννοίαις μαχόμενα τῶν τοῖς θεωρήμασιν ἀντιφασχομένων. ταῦτα γὰρ ᾿ διὰ ἀποδείξεως εἴληπται, ἐκείνων δὲ ἡ γνῶσις χρείττων ἀποδείξεως.
Ὁ μὲν οὖν στοιχειωτὴς διὰ τοῦ προαποδειχθέντος ἑβδόμου θεωρήματος τὸ προκείμενον δείκνυσιν, οἵ δὲ περὶ Φίλωνα μηδὲν τούτου προσδεηθέντες φασὶν ἀπο-
δείξειν τὸ ὄγδοον.
« ὁ ἐννοήσθω γαρ, φα-
σίν, δύο τριγώνων
ὄντων τοῦ αβγ καὶ
δεξ καὶ ἐχόντων δύο
β » 8 ξ πλευρὰς δυσὶν ἴσας καὶ τὴν βγ βάσιν
τῇ εξ ἐφαρμοξομένην τὴν βάσιν τῇ βάσει
Ἵ καὶ τιθέμενον τὸ αβγ
f. Friedlein 267 · p. 267τρίγωνον τῷ δεξ ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ μὲν ἐπιπέδου, ἵνα μὴ
κλίσις ἦ τῶν δύο ἡ βάσις, ἐπὶ θάτερα δὲ τῆς εξ τυχὸν εὐθείας, ὥστε ἀντικειμένας αὐτῶν εἶναι τὰς κορυφάς.
καὶ ἀντὶ τοῦ αβγ ἔστω τεθὲν οὕτως τὸ εζη, καὶ ἴση
τῇ μὲν δὲ ἡ ξη, τῇ δὲ δξ ἡ ξη. ἡ τοίνυν ξη ἢ ἐπ᾿
εὐθείας κείσεται τῇ δξ, ἢ οὐκ ἐπ’ εὐθείας, καὶ εἰ μὴ ἐπ᾽ εὐθείας, [ ἢ κατὰ τὸ ἐντὸς ποιήσει γωνίαν πρὸς αὐτὴν ἢ κατὰ τὸ ἐκτός. ἔστω πρότερον ἐπ᾽ εὐθείας. ἐπεὶ οὖν ἴση ἐστὶν ἡ δὲ τῇ εη καὶ μία εὐθεῖα ἡ ὃ ξη, ἰσοσκελὲς τὸ δεη τρίγωνον καὶ ἴση ἡ πρὸς τῷ ὃ γω-
νία τῇ πρὸς τῷ ἡ. εἰ δὲ μὴ ἐπ᾽ εὐθείας ἐστίν, ἐντὸς ποιείτω τὴν γωνίαν καὶ ἐπεζεύχθω ἡ
δη. ἐπεὶ οὖν ἴσαι εἰσὶν αἱ δὲ ξη καὶ ἡ βάσις ἡ δη, ἴση ἐστὶν καὶ ἡ ὑπὸ εδῃ γωνία τῇ ὑπὸ εηδ. πάλιν ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ δὲ τῇ ξη καὶ βάσις ἡ δη, ἴση ἐστὶν ἡ ὑπὸ ξδη γωνία τῇ ὑπὸ ξηδ. ἦν δὲ καὶ ἡ ὑπὸ ἐδη ἴση τῇ ὑπὸ εηδ, ὅλη ἄρα ἡ ὑπὸ εδξ ἴση ἐστὶν ἵ
, 1 τῷ δεῖ) καὶ τὸ δεξ α. 5 ἡ βάσις τῶν δύο Ο, τῶν δύο ἢ βάσις Οὅ.ὨὌ 8 εἶναι αὐτῶν αΘ. [10 ἄρα γροεὶ ἰσοσκελὲς δᾶ-
ἅϊι σ. 18 αἴ δεη Οὅ. 11 ἴση ἐστὶν καὶ ἡ ὑπὸ ἔδη γωνία 6. 19 ὑδθαὰο δὰ ρ. 268 1 ὅλη ἄρα ἡ ὑπὸ εδὲ ἴση ἐστὶν ἡ ὑπὸ δέη γωνία τῇ ὑπὸ ξηδ’ ἦν δὲ καὶ ἡ ὑπὸ ἐδη ἴση τῇ
ὑπὸ εδη᾽ ὅλη ὥρα καὶ ὑπὸ εδὲ ἴση ἐστὶν ὅλη τῇ ὑπὸ εἰ ηξ γωνίᾳ ἢ.
f. Friedlein 268 · p. 268ὕλῃ τῇ ὑπὸ εηξ ] γωνέᾳ, ὅπερ ἔδει δεῖξαι. τὸ ὃν τρίτον κατὰ τὸ ἐκτὸς ποιείτω γωνίαν πρὸς τὴν δξ ἡ ὁ ἔζη καὶ ἐπεξεύχθω ἐκτὸς ἡ δη.
ἐπεὶ οὖν ἴσαι εἰσὶν αἴ δὲ ξη καὶ
βάσις ἡ δη, ἴσαι αἴ ὑπὸ εδη δηε
ε γωνίαι. πάλιν ἐπεὶ ἴσαι αἱ ὃδξ ξη καὶ βάσις ἡ δη, ἴση ἐστὶν ἡ
ὑπὸ ξδη γωνία τῇ ὑπὸ ξηδ. ἧσαν
δὲ καὶ ὅλαι αἱ ὑπὸ εδη δηε γω-
νίαι ἴσαι ἀλλήλαις, καὶ λοιπαὶ ἄρα
αἱ ὑπὸ εδξ ξηε γωνίαι ἴσαι ἀλλήλαις εἰσὶν καὶ εὕρη-
ται τὸ προτεθὲν κατὰ πᾶσαν θέσιν τῆς ζη εὐθείας ἡμῶν τὸ θεώρημα ἀποδεδειχότων, καὶ οὐδαμοῦ τῷ ἑβδόμῳ προσεχρησάμεθα.
Μήποτε οὖν, φασί, περιττῶς ἐκεῖνο παρεισκεκύκληται τῷ στοιχειωτῇ; εἰ γὰρ μόνου τοῦ ὀγδόου ἕνεκα αὐτὸ παρειλήφαμεν, δέδεικται δὲ καὶ ἄνευ ἐκείνου τὸ ὄγδοον, πῶς οὐχὶ παντελῶς ἄχρηστον ἀναφαίνεται τὸ ἕβδομον; πρὸς δὴ ταῦτα λεκτέον ἃ καὶ οἱ πρὸ
0 ἡμῶν, ὅτι τὸ ἕβδομον ἀποδειχθὲν χρησιμώτατόν ἐστι
τοῖς τὰ ἀστρονομικὰ δεινοῖς εἰς τὸν περὶ τῶν ἐκλείψεῶν τόπον. τούτῳ γάρ φασιν χρώμενοι δεικνύναι ὅτι τρεῖς ἐφεξῆς ἐκλείψεις ἴσον ἀπέχουσαι ἀλλήλων
f. Friedlein 269 · p. 269οὐκ ἂν γένοιντο, λέγω δὲ ὥστε τοσούτῳ χρόνῳ τὴν δευτέραν διεστάναι τῆς πρώτης, ὅσῳ τὴν τρίτην τῆς δευτέρας· οἷον εἰ μετὰ τὴν πρώτην ἡ δευτέρα γέγονεν ἕξ μηνῶν παρελθόντων καὶ εἴκοσιν ἡμερῶν, οὐκ ἂν γενέσθαι τὴν τρίτην ὕστερον τοσούτῳ χρόνῳ τῆς δευτέρας, ἀλλ᾽ ἤτοι πλέονι ἢ ἐλάσσονι. τοῦτο δὲ οὕτως
ἔχον ἀποδείχνυσθαι διὰ τοῦ ἑβδόμου θεωρήματος. καὶ οὐ τοῦτο μόνον τὸν στοιχειωτὴν ὡς πρὸς ἀστρονομίαν ἡμῖν συντελοῦν ὅδου πάρεργον δεικνύναι, ἀλλὰ καὶ ἄλλα θεωρήματα πολλά τε καὶ προβλήματα. τὸ γοῦν τελευταῖον ἐν τῷ τετάρτῳ, καθ᾽ ὃ τὴν τοῦ πεντεκαιδεκαγώνου πλευρὰν ἐγγράφει τῷ κύκλῳ, τίνος ἕνεκά φησίν τις αὐτὸν προβάλλειν ἢ τῆς πρὸς ἀστρονομίαν τούτου τοῦ προβλήματος ἀναφορᾶς; ἐγγράψαντες γὰρ εἰς τὸν διὰ τῶν [ πόλων κύκλον τὸ πεντεκαιδεκάγωνον ἔχουσι τὴν ἀπόστασιν τῶν πόλων τοῦ τε ἰσημερινοῦ καὶ τοῦ ξῳδιακοῦ. πεντεκαιδεκαγωνικὴν γὰρ ἀλλήλων πλευρὰν ἀφεστήκασιν. ἔοικεν οὖν ὁ στοιχειωτὴς καὶ πρὸς τὴν ἀστρονομίαν βλέπων πολλὰ προδεικνύναι προευτρεπίξων ἡμᾶς καὶ εἰς ἐκείνην τὴν ἐπιστήμην. συνιδὼν δὲ ὅτι τοῦτο τὸ ἕβδομον δείκνυται ἀπὸ τοῦ πέμπτου καὶ δείκνυσι χωρὶς ἁπάσης ποικιλίας τὸ ὄγδοον ταύτην αὐτῷ τὴν τάξιν δέδωκεν, ἐπεὶ ἤ γε τοῦ Φίλωνος ἐπιβολὴ καλὴ μέν, τῇ δὲ ποικιλίᾳ τῶν πτώσεων πρὸς στοιχείωσιν ἀνεπιτήδειος.
Πρὸς μὲν οὖν τὴν ξήτησιν ταύτην εἰρήσθω τοσαῦτα. εἰ δέ τις ἀποροίη, πῶς οὐχὶ καὶ ἐπὶ τοῦ ὀγδόου προσέθηχεν, ὅσα ἐπὶ τοῦ τετάρτου, λέγω δὲ τὸ καὶ τὰ τρίγωνα ἴσα εἷναι καὶ τὰς λοιπὰς γωνίας,
Ὁ πλείονι Ο. 14 ἀναφοράν 7, Ο, 48 δὲ τὸ] δὴ 6.