Κεφάλαιον θʹ · Περὶ τῶν κατὰ μέρος καταλήψεων

ΚΛΑΥΔΙΟΥ ΠΤΟΛΕΜΑΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗΣ ΣΥΝΤΑΞΕΩΣ ΒΙΒΛΙΟΝ ΠΡΩΤΟΝ

Transcribed directly from J. L. Heiberg's Teubner edition (Syntaxis Mathematica, Pars I, Leipzig, 1898, pp. 4–7 & 30–31).

αʹ. Προοίμιον (Heiberg I, pp. 4–7)

[p. 4] Πάνυ καλῶς οἱ γνησίως φιλοσοφήσαντες, ὦ Σύρε, δοκοῦσί μοι κεχωρικέναι τὸ θεωρητικὸν τῆς φιλοσοφίας ἀπὸ τοῦ πρακτικοῦ. καὶ γὰρ εἰ συμβαίνει καὶ τῷ πρακτικῷ πρότερον αὐτοῦ τούτου τυγχάνειν θεωρητικῷ, ἀλλ’ ὅμως μεγάλην ἄν τις εὕροι τὴν ἐν αὐτοῖς διαφοράν, οὐ μόνον διὰ τὸ τῶν μὲν ἠθικῶν ἀρετῶν ἐνίας ὑπάρξαι δύνασθαι πολλοῖς καὶ χωρὶς μαθήσεως, τῆς δὲ τῶν ὅλων θεωρίας ἀδύνατον εἶναι τυχεῖν ἄνευ διδασκαλίας, [p. 5] ἀλλὰ καὶ τῷ τὴν πλείστην ὠφέλειαν ἐκεῖ μὲν ἐκ τῆς ἐν αὐτοῖς τοῖς πράγμασι συνεχοῦς ἐνεργείας, ἐνθάδε δ’ ἐκ τῆς ἐν τοῖς θεωρήμασι προκοπῆς παραγίνεσθαι.

καὶ γὰρ δὴ καὶ ὁ Ἀριστοτέλης πάνυ ἐμμελῶς καὶ τὸ θεωρητικὸν διαιρεῖ εἴς τε τρία τὰ πρῶτα γένη τό τε φυσικὸν καὶ τὸ μαθηματικὸν καὶ τὸ θεολογικόν. [p. 6] συνισταμένων γὰρ τῶν ὄντων ἁπάντων ἔκ τε ὕλης καὶ εἴδους καὶ κινήσεως, καὶ χωρὶς μὲν ἑκάστου τούτων κατὰ τὸ ὑποκείμενον θεωρεῖσθαι μὴ δυναμένου, νοεῖσθαι δὲ χωρὶς τῶν λοιπῶν, τῆς μὲν πρώτης κινήσεως τῆς τῶν ὅλων τὴν πρώτην αἰτίαν, εἴ τις κατὰ τὸ ἁπλοῦν ἐκλαμβάνοι, θεὸν ἀόρατον καὶ ἀκίνητον ἂν ἡγήσαιτο καὶ τὸ ζητητικὸν αὐτῆς εἶδος θεολογικόν … τὸ δὲ τῆς κατὰ τὰ εἴδη καὶ τὰς μεταβατικὰς κινήσεις ποιότητος ἐμφανιστικὸν εἶδος σχήματός τε καὶ ποσότητος καὶ πηλικότητος ἔτι δὲ τόπου καὶ χρόνου καὶ τῶν ὁμοίων ζητητικὸν μαθηματικὸν ἂν ὁρίσαιτο. … [p. 7] μόνον δὲ τὸ μαθηματικόν, εἴ τις ἐξεταστικῶς αὐτῷ προσέρχοιτο, βεβαίαν καὶ ἀμετάπειστον τοῖς μεταχειριζομένοις τὴν εἴδησιν παράσχοι ὡς ἂν τῆς ἀποδείξεως δι’ ἀναμφισβητήτων ὁδῶν γινομένης, ἀριθμητικῆς τε καὶ γεωμετρίας.

θʹ. Περὶ τῶν κατὰ μέρος καταλήψεων (Heiberg I, pp. 30–31)

O P (North Pole) P' (South Pole) A Γ (Equator) B Δ (Ecliptic) Z (Zenith) ε

[p. 30] Ἡ μὲν οὖν ὁλοσχερὴς προσδιάληψις ἐν κεφαλαίῳ τοιαύτην ἂν ἔχοι τὴν ἔκθεσιν τῶν ὀφειλόντων προϋποτεθεῖσθαι. μελλόντων δὲ ἄρχεσθαι τῶν κατὰ μέρος ἀποδείξεων, ὧν πρώτην ὑπάρχειν ἡγούμεθα, δι’ ἧς τὸ πηλίκας εἶναι συμβέβηκε τὰς ἐν τῷ κύκλῳ εὐθείας καταλαμβάνομεν, προεκθησόμεθα σύντομόν τινα μέθοδον καὶ μετὰ γραμμικῆς παραμυθίας εὐμεταχείριστον πρὸς τὴν τῶν μεγεθῶν αὐτῶν ἐπίλογον, [p. 31] ἵνα μὴ διὰ παντὸς τοῦ συντάγματος περὶ τὸ αὐτὸ μέρος διατρίβοντες ἀποπίπτωμεν τῆς τῶν ἑξῆς καταλήψεως.