DISTINCTIO I — PROLOGUS, MENSURAE PISANAE & DISTINCTIO PRIMA

Incipit Practica Geometriae Composita a Leonardo Pisano de Filiis Bonaccii Anno M.CC.XX

Fons Criticus: boncompagni:1862 (Scritti di Leonardo Pisano, Vol. II, pp. 1–18 · Cod. Urb. Lat. 292, fol. 1r–11v) · English Translation · Summary · GEOMETOR Notes


Epistola et Prologus ad Magistrum Dominicum

Versio Anglica: Epistle & Prologue (p. 1) · Commentarius: Notae ad Prologum

Incipit pratica geometrie composita a Leonardo pisano de filijs bonaccij anno $.M.^{\circ}\ cc.^{\circ}\ xx.^{\circ}$

ROGASTI AMICE DOMINICE ET REVERENDE magister, ut tibi librum in pratica geometrie conscriberem; igitur amicitia tua coactus, tuis precibus condescendens, opus iam dudum inceptum taliter tui gratia edidi, ut hi qui secundum demonstrationes geometricas: et hi qui secundum uulgarem consuetudinem, quasi laicalj more, in dimensionibus uoluerint operari super $.viij.$ huius artis distinctiones, que inferius explicantur, perfectum inueniant documentum. Quarum prima est, qualiter latitudines camporum quatuor equales angulos habentium in eorum longitudines triplici modo multiplicentur. Secunda est de quibusdam regulis geometricis : et de inuentione quadratarum radicum in tantum quantum eis, qui per rationes solumodo geometricas uoluerint operari, necessarium esse putaui. Tertia de inuentione embadorum omnium camporum cuiuscunque forme. Quarta de diuisione omnium camporum inter consortes. Quinta de radicibus cubicis inueniendis. Sexta de inuentione embadorum omnium corporum cuiuscunque figure, que continentur tribus dimensionibus, scilicet longitudine, latitudine, et profunditate. Septima de inuentione longitudinum planitierum, et inuentione altitudinum rerum eleuatarum. Optaua de quibusdam subtilitatibus geometricis. Tamen antequam ad harum distinctionum perueniam doctrinam, quedam introductoria necessaria preponenda esse putaui. Ad hec igitur secundum ingenij mei capacitatem perficienda, tue correctionis aggressus fiducia, hoc opus curaui tuo magisterio destinare , ut que in eo fuerint emendanda, tua sapientia corrigantur.


f. boncompagni_1862_vol2_practica_geometriae:0008 · p. 1–3

Incipiunt Introductoria — Diffinitiones et Communes Animi Conceptiones

Versio Anglica: Introductory Definitions (pp. 1–3) · Commentarius: Notae ad Introductoria

Punctus est id quod nullam habet dimensionem, idest quod non potest diuidj. Linea est longitudo carens latitudine, cuius termini puncta sunt. Recta linea est que de puncto ad punctum recte protrahitur. Superficies quidem est que latitudinem, et longitudinem tantum habet, cuius termini sunt linee : et est plana, cum undique infra suos terminos super rectas lineas dilatatur. Planus uero angulus est inclinatio duarum linearum sese in plano tangentium, cum non iaceant indirecto; et est rectilineus, cum linee continentes angulum sunt recte. Cumque linea recta super lineam rectam steterit, feceritque circa se duos angulos sibi inuicem equales, dicitur rectus uterque angulus; et linea stans super ea, cui superstat, cathetus, siue perpendicularis appellatur. Amplus uero, uel obtusus angulus est qui maior est recto. Acutus namque qui minor recto inuenitur. Et terminus est finis rei. Figura quidem est que sub uno, uel pluribus terminis iacet. Figura quidem rectilinea est que a rectis lineis circumdatur. Trilatere quippe figure sunt que sub tribus rectis lineis continentur.

Quadrilatere uero sunt que quatuor rectis lineis ambiuntur. Multilatere autem figure sunt que sub pluribus quam quatuor lateribus comprehenduntur. Circulus enim est quedam plana figura sub una linea contempta; que linea uocatur circumferens, uel periferia, infra quem est punctus: a quo omnes recte protracte ad circumferentem lineam sibi inuicem sunt equales : punctus uero ille centrum circuli appellatur. Cumque per centrum aliqua recta protracta fuerit, et terminata in utraque parte periferie, illa recta dyameter circulj nuncupatur, que diuidit circulum in duas equas portiones. Quarum una queque semicirculus dicitur. Corpus est quod longitudinem, latitudinem et altitudinem habet, cuius termini sunt superficies. [XI. Def. 1]

[I. C.N. 1–5]Que eidem sunt equalia, et sibi invicem sunt equalia; et si equalibus equalia addantur, tota fiunt equalia; et si ab equalibus equalia demantur, que relinquuntur sunt equalia; et que mutuo sibi invicem congruunt, sunt equalia; et omne totum est maius sua parte.

f. boncompagni_1862_vol2_practica_geometriae:0010 · p. 3–5

De Pertica Pisana et Eius Partibus

Versio Anglica: The Agrarian Metrology of Pisa (pp. 3–5) · Commentarius: Notae ad Perticam Pisanam

Distinctio I — Pisan Pertica Superficialis (6 Pedes, 36 Denarii) / U2 R1 /: length = 6 / U1 T1 /: length = 6 / L2 R2 /: length = 6 / B2 T2 /: length = 6 / G H /: length = 6 / F E /: length = 6 / L4 R4 /: length = 6 / B4 T4 /: length = 6 / P1 P2 /: length = 6 / B5 T5 /: length = 6 / E F /: length = 6 P1 = (0, 5) P2 = (6, 5) U1 = (1, 0) U2 = (0, 1) A = (0, 6) B = (6, 6) C = (0, 0) D = (6, 0) U3 = (1, 1) I = (3, 3) P1 P2 U1 U2 A B C D U3 I
Pertica superficialis pisana < A B D C > ex sex pedibus superficialibus < A B P2 P1 > sive triginta sex denariis < C U1 U3 U2 > constituta.

Pertica enim pisana, cum qua terre mensurantur, est sex pedum linealium; et pes habet uncias, sive puncta $.XVIII.$; quare in pertica lineali sunt uncie centum octo ($108$).

Cum autem describitur quadratum ABDC habens ex omni parte perticam unam—ita ut tam linea superior quam basis habeat pedes lineales $.VI.$—dividitur ipsum secundum consuetudinem mensorum:

  • Pes superficialis (pes): Parallelogrammum ABP2P1 habens in longitudine perticam unam ($6$ pedes lineales) et in latitudine pedem unum, terminatum per lineam P1P2.

  • Denarius superficialis (denarius): Quadratum parvum CU1U3U2 circa angulum C habens ex utraque parte pedem unum linealem, distinctum per puncta U1 et U2.

  • Constat itaque pertica una superficialis ABDC ex pedibus $.VI.$ superficialibus, sive ex $.XXXVI.$ denarijs, aut ex centum octo ($108$) uncijs superficialibus; et linee medie EF ac GH concurrunt orthogonaliter in centro I et sunt invicem equales.

Quinque autem pertice et dimidia ($5\frac{1}{2}$) faciunt panorum unum; duodecim vero panora faciunt stariorum unum, quod est pertice quadraginta sex et viginti, hoc est $.LXVI.$ ($66$).


f. boncompagni_1862_vol2_practica_geometriae:0012 · p. 5–18

Incipit Distinctio Prima de Multiplicatione Latitudinum Camporum Quadratorum

Versio Anglica: Distinctio I (pp. 5–18) · Commentarius: Notae ad Distinctionem I

Incipit distinctio prima de multiplicatione latitudinum camporum quadratorum rectos angulos habentium in eorum longitudine in quibus multiplicationibus eorum embada continentur.

Si uolueris metiri campum quadrilaterum: equilaterum: et equiangulum .a.b.c.d. habentem in singulis lateribus perticas $.2.$ Dico quod eius area est illud quod colligitur ex multiplicatione lateris .a.c. in latus .a.b. sibi contiguum, scilicet duarum perticarum in duo; et sic est eius embadum perticarum $.4.$ superficialium. Diuidantur autem linee .a.b. et .c.d. in duo equalia super puncta .e., .f.; et protrahatur linea .e.f.. Item diuidantur linee .a.c. et .b.d. in duo equalia super puncta .g., .h., et protrahatur linea .g.h.; et sic erit diuisum quadrilaterum .a.b.c.d. in quatuor quadrata equalia et ortogonia, quorum unumquodque habet in singulis lateribus perticam unam; et sic sunt pertice $.4.$ superficiales in toto embado quadrilateri .a.c.d.b..

Item sit quadrilaterum longum rectiangulum .a.b.g.d., in cuius capita opposita, scilicet in .a.g. et .b.d. sint pertice due, et in unoquoque reliquorum laterum sint pertice tres. Dico quod eius embadum est perticarum $.6.$, quod colligitur ex multiplicatione unius capitis in unum latus, scilicet de $.2.$ in $.3.$: ad hec itaque demonstranda, diuidatur recta .a.g. et .b.d. in duo equalia super puncta .e., .z., et trahatur .e.z.; et linee .a.b. et .g.d. secentur in tres partes equales, et protrahantur linee equidistantes: sic erunt $.6.$ quadrata ortogonia, quorum unumquodque perticam unam superficialem continet.

Item si in capite fuerint pertice $.7.$, perficietur stariorum: si in longum habueris septimam de perticis $.63.$, egredientur pertice $.9.$; et de perticis tribus que restant a $.63.$ usque in $.66.$ fac pedes, erunt pedes $.18.$; quos diuide per $.7.$, exibunt pedes $2$, et restant pedes $4$ diuidendj: ex quibus fac uncias, erunt uncie $.72.$; quas diuide per $.7.$, exibunt uncie $10\frac{2}{7}$; et sic habemus perticas $9$, et pedes $2$, et uncias $10\frac{2}{7}$ pro $\frac{1}{7}$ perticarum $.66.$: sunt enim hec ualde utilia, ut in suo demonstrabitur loco.

Subiungit autem Leonardo propositiones secundi libri Euclidis (euclid:elements) ac tertij:

[II. 4–6, 10]
  1. Si recta linea secetur utcumque, quadratum quod a tota fit equale est quadratis que a partibus fiunt, et duplo eius quod sub partibus continetur rectangulo. [II. 4]

  2. Si recta linea .ab. secetur in equalia ad .g. et in inequalia ad .d., rectangulum sub inequalibus .ad., .db. una cum quadrato intermediate .gd. equale est quadrato dimidie .gb.: $ad \cdot db + gd^2 = gb^2$. [II. 5]

  3. Si linea .ab. ($10$) secetur per medium in puncto .g. ($5$), et adiiciatur ei in directum quedam linea .bd. ($3$), rectangulum contentum sub tota cum adiecta et sub adiecta, scilicet sub .ad. et .db., cum quadrato de .bg. equale est quadrato de .gd.: $ad \cdot db + bg^2 = gd^2$ ($13 \times 3 + 25 = 64 = 8^2$); et quadrata $ad^2 + db^2 = 2(ag^2 + gd^2)$ ($169 + 9 = 2(25 + 64) = 178$). [II. 6, 10]

[III. 35]Si in circulo due recte linee .ag. et .bd. se inuicem secuerint in puncto .e., rectangulum contentum sub segmentis unius equale est rectangulo contento sub segmentis alterius: $ae \cdot eg = be \cdot ed$.